Kleszcze - co należy o nich wiedzieć? Komunikat sanepidu

KLESZCZE – małe pasożyty, poważne zagrożenie dla zdrowia

Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Oleśnicy przypomina, że wiosną wraz z nadejściem cieplejszych dni, które sprzyjają częstszemu korzystaniu z form aktywności na świeżym powietrzu w parkach, lasach czy przydomowych ogrodach, wzrasta równocześnie aktywność kleszczy, niewielkich pajęczaków żywiących się krwią ludzi i zwierząt, mogących przenosić groźne dla zdrowia, bakterie, wirusy i pierwotniaki.

Największa aktywność tych stawonogów rozpoczyna się już od marca, gdy temperatura powietrza w ciągu doby przekraczają 5-7℃. Występują głównie w lasach liściastych i mieszanych, na obszarach trawiastych, w gęstych zaroślach, paprociach oraz na terenach zieleni miejskiej, gdzie w ukryciu czekają na swoją ofiarę wabione ciepłem, zapachem potu. Choć są małych rozmiarów, mogą przenosić groźne choroby, dlatego warto przypomnieć jak się przed nimi chronić.

Najpoważniejszymi oraz najczęściej rozpoznawanymi w Polsce chorobami przenoszonymi przez kleszcze są borelioza oraz kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Borelioza to choroba bakteryjna, która w początkowej fazie przebiega bezobjawowo. Charakterystyczne objawy w postaci pierścieniowatego rumienia wędrującego mogą pojawić się po 10-14 dniach od ukąszenia. Zakażeniu mogą towarzyszyć również objawy grypopodobne, senność, zaburzenia równowagi. Rumień nie zawsze jest widoczny, czasami jest mylony ze śladem po ugryzieniu, otarciem lub uczuleniem. Jeśli, jednak wiemy, że w danym miejscu ukłuł nas kleszcz, wszelkie zmiany skórne powinny skłonić nas do szybkiej wizyty u lekarza. Przy braku podjęcia leczenia rumienia wędrującego, może dojść do zakażeń rozsianych, dających objawy ze strony układu kostno-stawowego, ośrodkowego układu nerwowego oraz układu krążenia. Niestety, na boreliozę nie ma jeszcze szczepionki.

Do zakażenia wirusem kleszczowego zapalenia mózgu dochodzi w ciągu kilku pierwszych minut od ukłucia. Objawy KZM występują dwuetapowo: w pierwszych tygodniach po ukąszeniu mogą pojawić się dolegliwości przypominające grypę, a po kilku dniach towarzyszyć im mogą symptomy ze strony układu nerwowego – utrata przytomności, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, nierzadko prowadzących do trwałych powikłań neurologicznych.

Jedynym skutecznym sposobem zapobiegania KZM i jego następstwom są szczepienia ochronne. Można je rozpocząć w dowolnej porze roku, jednak najlepszym momentem jesień, zima - czas obniżonej aktywności kleszczy.

W Polsce szczepienie przeciw KZM zalecane jest w kalendarzu szczepień ochronnych:
• dzieciom po ukończeniu pierwszego roku życia, młodzieży, dorosłych
• osobom przebywającym na terenach, na których występuje zagrożenie występowania kleszczy
• służbom mundurowym
• rolnikom
• uczestnikom obozów, kolonii

Zachorowania na choroby odkleszczowe mają charakter sezonowy, szczyt zachorowań występuje najczęściej w okresie od kwietnia do listopada. Według statystyk NIZP-PZH w Polsce obserwowany jest wzrost występowania powyższych chorób. W 2025 roku odnotowano ponad 48 tys. przypadków zachorowań na boreliozę (gdzie w 2024 r. było 29 tys. przypadków) oraz 935 przypadków kleszczowego zapalenia mózgu (805 w 2024 r.). Podobną tendencję zachorowań na boreliozę odnotowano w powiecie oleśnickim, gdzie w 2025 roku zgłoszonych przypadków było 94 (31 w 2024 r.), natomiast odnotowano 1 zachorowanie na KZM, gdzie w poprzednim roku zgłoszono 2 przypadki.
Jak ustrzec się przed ukłuciem kleszczy?
Wybierając się w miejsca, sprzyjające większej aktywności kleszczy należy przestrzegać kilku zasad:
• odpowiedni ubiór - długie spodnie, skarpety zakrywające kostki oraz nakrycie głowy.
• odpowiedni kolor ubrania – na jasnej odzieży łatwo zauważyć wędrujące kleszcze
• stosowanie środków odstraszających kleszcze (repelenty)
• unikanie wysokiej trawy, gęstych zarośli
• dokłada obserwacja ciała po spacerze (szczególnie miejsc takich jak pachwiny, zgięcia stawów, pachy, okolice uszu czy skóra głowy)
• kontrola zwierząt domowych – psy i koty łatwo przenoszą kleszcze do mieszkań

Co zrobić, gdy na ciele znajdziemy kleszcza?

Kluczowa jest szybka reakcja — im krócej kleszcz pozostaje wbity w skórę, tym mniejsze ryzyko zakażenia.

Gdy zobaczysz na sobie kleszcza należy jak najszybciej usunąć kleszcza za pomocą pęsety plastikowej (metalowa może okazać się zbyt ostra i uciąć kleszcza, zamiast go wyciągnąć) bądź dostępnych w aptekach narzędzi do usuwania np. kleszczołapek, kart, chwytając tuż przy skórze za przednią część ciała i zdecydowanym ruchem pociągając ku górze.

Pamiętaj! Nie wolno wykręcać kleszcza bezpośrednio palcami ani za pomocą substancji natłuszczających. Stosowanie tego typu metod zwiększa ryzyko wydalenia przez kleszcza materiału zakaźnego. Po usunięciu kleszcza należy umyć ręce i zdezynfekować miejsce ukłucia. W razie pojawienia się niepokojących zmian na skórze, szczególnie rumienia wędrującego, należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza.

PSSE w Oleśnicy